4857 sayılı İş Kanunu ile gece döneminde yapılacak çalışmalar bakımından işçinin korunması esasından hareketle çalışma sürelerine yönelik sınırlamalar bağlamında genel çalışma rejiminden ayrı özel hükümler öngörülmüştür.
İş Kanunu 69. maddenin ilk fıkrasında çalışma hayatında “gece” tanımına yer verilmiştir. Şöyle ki; çalışma hayatında “gece” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren dönemdir. Bu dönemde yapılan çalışmalar “gece çalışması” olarak kabul edilecektir.
Dikkat edilmelidir ki “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” 7. madde uyarınca; çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır.
Genel kural olarak, işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Ancak 4/4/2015 tarihli ve 6645 sayılı Kanun ile gece süresi ve gece çalışmalarını düzenleyen 69. maddeye eklenen cümle ve ilgili Yönetmelik’in 7. maddesindeki değişiklik ile turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde, işçinin yazılı onayının alınması kaydıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabileceği düzenlenmiştir.
Bu doğrultuda gece çalışması yönünden işçiden yazılı onay alınması ile 7.5 saat sınırının aşılabileceği istisna kapsamındaki işler ve kapsamındaki işçiler şu şekildedir:
Turizm hizmeti kapsamında: ilgili mevzuatı uyarınca Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından turizm işletmesi belgesi veya turizm yatırımı belgesi verilen ya da belediye tarafından turizm işletmesi olarak faaliyet göstermek üzere işletme belgesi verilen tesislerde,
Özel Güvenlik hizmeti kapsamında: 10/6/2004 tarihli ve 5188 Sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun kapsamında İçişleri Bakanlığınca faaliyet izni verilen özel güvenlik şirketlerinde veya özel güvenlik görevlisi olarak herhangi bir işyerinde,
Sağlık hizmeti kapsamında: Sağlık hizmeti sunan ve/veya üreten; gerçek kişiler ile kamu ve özel hukuk tüzel kişilerin işyerinde ve bunların tüzel kişiliği olmayan şubelerinde, 24/5/1983 tarihli ve 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununda tanımlanan sosyal hizmet kuruluşlarında,
Petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında: 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri yürütülen işyerlerinde çalışan işçiler ile bu işyerlerinde alt işveren tarafından çalıştırılan işçileri kapsar.
Gece zammı nedir?
Gece zammı esasında işçinin gece döneminde çalışmasının getirdiği ek zorluk ve yıpranma karşılığında ödenen ek bir ücrettir. İş Kanununda doğrudan “gece zammı” ödenmesine ilişkin düzenlemeye rastlanılmaması ile beraber pratikte gece zammı, genellikle iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile kararlaştırılabilmektedir. Gece zammı ile fazla çalışma ücretinin farklı hukuki nitelikteki alacaklar olduğu belirtilmelidir.
Gece zammına dair çalışma süresinin yarıdan fazlasının gece olarak tanımlanan saatlerde geçmesi gerekliliğine temas eden karar şu yöndedir:
“…Gece çalışmasının ve dolayısıyla gece zammı alacağının kabulü için günlük çalışma süresinin yarıdan fazlasının gece olarak belirlenen 20:00-06:00 saatleri arasında geçmesi gereklidir. Bu sebeple davacının kabul edilen çalışma düzenine göre çalışmasının yarıdan fazlasının gece olarak tanımlanan saatlerde geçmediği gözetilerek gece zammı alacağı talebinin reddine karar verilmesi gerekirken…” (Yarg. 22.HD. E.2014/14076 K.2015/20533 T.15.06.2015)
Gece çalışmalarında fazla çalışma hesaplaması nasıl olacaktır?
Tıpkı haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa dahi günlük 11 saat aşıldığı takdirde bu çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerektiği gibi gece çalışması yönünden yedi buçuk saatin aşılması durumunda haftalık 45 saat çalışma sınırı aşılmasa da fazla çalışma ücreti ödenecektir.
Nitekim Yüksek Mahkeme kararlarında da bu husus açıkça zikredilmektedir: “…Bu itibarla turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işyerlerindeki işçiler dışındaki işçiler bakımından, gece çalışmaları yönünden haftalık kırkbeş saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi, günde yedibuçuk saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.” (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2021/7759 K.2021/12375 T.21.09.2021)
İstisna kapsamında yürütülen işler bakımından söz konusu değişiklik öncesi dönem için nasıl bir değerlendirme yapılacaktır?
“…işçilerden alınan denkleştirme yapacaklarına dair imzalı belgeler incelendiğinde; bu belgelerde işçilerin çalışma saatlerinin de belirtildiği, düzenlemenin yürürlüğe girdiği 04.04.2015 tarihinden sonrası için işçilerin 7,5 saat gece çalışmasına onay verdikleri anlaşılmaktadır. 04.04.2015 tarihinden önce ise sağlık hizmeti sunulan işyerlerinde gece çalışmalarının 7,5 saati geçemeyeceğine ilişkin çalışma yasağı geçerli olduğundan haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi günde 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir…” (Yarg. 9. HD., E.2022/16457 K.2023/169 T.10.01.2023)
Görüldüğü üzere 04.04.2015 tarihi esas alınarak bu tarih öncesi 7.5 saati aşan çalışmalar çalışma yasağı kapsamında değerlendirilerek aşan çalışmalar yönünden “fazla çalışma” gündeme gelmiştir. 04.04.2015 tarihinden sonrası bakımından ise işçilerin yazılı onay vermesi ile istisna hizmet alanlarında kalan işler yönünden gece çalışmasında 7.5 saatin aşılması çalışma yasağı değerlendirmesine tabi tutulmamaktadır.
